SSRI-01: lista sześciu substancji i to, co je odróżnia
Wszystkie sześć substancji ma kod ATC z podgrupy N06AB i kategorię wydania Rp. Żadna nie figuruje na wykazie substancji psychotropowych. Różnią się zakresem wskazań w ChPL, okresem półtrwania i listą leków, z którymi nie wolno ich łączyć.
Poniżej zakres każdej pozycji. Dane pochodzą z Charakterystyk Produktu Leczniczego produktów referencyjnych i z rejestru URPL.
- Opis sertraliny w osobnej karcie: sertralina, wskazania i ostrzeżenia.
- Opis escitalopramu: karta escitalopramu.
- Opis fluoksetyny: fluoksetyna krok po kroku.
| Substancja | Wskazania w ChPL (skrót) | Postaci i moce w obrocie | Cecha do zapamiętania |
|---|---|---|---|
| Sertralina (N06AB06) | Sertralina jest wskazana w epizodach dużej depresji i zapobieganiu nawrotom, lęku napadowym, OCD (także u dzieci 6-17 lat), lęku społecznym i PTSD | Sertralina: tabletki powlekane 25 mg, 50 mg, 100 mg i 150 mg | Sertralina ma okres półtrwania około 26 godzin, a najczęstszym zgłaszanym działaniem niepożądanym są nudności |
| Escitalopram (N06AB10) | Escitalopram jest wskazany w epizodach dużej depresji, lęku panicznym, fobii społecznej, lęku uogólnionym i OCD | Escitalopram: tabletki powlekane i tabletki rozpadające się w jamie ustnej 5, 10, 15 i 20 mg oraz krople 20 mg/ml | Escitalopram jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT i razem z lekami, które wydłużają QT |
| Citalopram (N06AB04) | Citalopram jest wskazany w zaburzeniach depresyjnych i lęku napadowym z agorafobią lub bez niej | Citalopram: tabletki powlekane 10 mg, 20 mg i 40 mg | Citalopram ma te same przeciwwskazania dotyczące odstępu QT co escitalopram, a okres półtrwania około 1,5 doby |
| Fluoksetyna (N06AB03) | Fluoksetyna jest wskazana u dorosłych w epizodach dużej depresji, OCD i bulimii (jako uzupełnienie psychoterapii), a od 8. roku życia wyłącznie w epizodzie dużej depresji | Fluoksetyna: kapsułki twarde 10 mg i 20 mg, tabletki 20 mg, tabletki powlekane 10 mg i 20 mg | Fluoksetyna i jej metabolit norfluoksetyna utrzymują się w organizmie 5-6 tygodni po ostatniej dawce |
| Paroksetyna (N06AB05) | Paroksetyna jest wskazana w ciężkim epizodzie depresji, OCD, lęku napadowym, fobii społecznej, lęku uogólnionym i PTSD | Paroksetyna: tabletki 20 mg i tabletki powlekane 20 mg oraz 40 mg | Przy paroksetynie ChPL wymienia zaburzenia seksualne w kolumnie bardzo często, a przyrost masy ciała w kolumnie często |
| Fluwoksamina (N06AB08) | Fluwoksamina jest wskazana w dużych zaburzeniach depresyjnych i OCD | Fluwoksamina: tabletki powlekane 50 mg i 100 mg (w obrocie jeden produkt, Fevarin) | Fluwoksaminy nie wolno łączyć z tyzanidyną, pimozydem, ramelteonem ani inhibitorami MAO |
SSRI-02: jak lek zmienia sygnał serotoninowy
Serotonina przenosi sygnał między neuronami. Po przekazaniu sygnału wraca do komórki nerwowej przez białko transportujące. SSRI blokują ten transporter. Serotonina dłużej zostaje w szczelinie synaptycznej, a sygnał jest silniejszy.
Słowo selektywny ma tu konkretną treść. ChPL citalopramu opisuje minimalny wpływ lub brak wpływu na wychwyt noradrenaliny, dopaminy i GABA. ChPL escitalopramu podaje, że hamowanie wychwytu serotoniny jest jedynym prawdopodobnym mechanizmem jego działania. Sertralina ma według swojej ChPL jedynie bardzo słaby wpływ na noradrenalinę i dopaminę.
Okres półtrwania, czyli czas, w którym stężenie leku we krwi spada o połowę, waha się w grupie od kilkunastu godzin do kilku dni:
- fluwoksamina: około 13-15 godzin po pojedynczej dawce, 17-22 godziny przy dawkowaniu wielokrotnym;
- paroksetyna: zmienny, najczęściej około jednej doby;
- sertralina: średnio około 26 godzin (zakres 22-36 godzin);
- escitalopram: około 30 godzin;
- citalopram: około 1,5 doby;
- fluoksetyna: 4-6 dni, a jej aktywny metabolit norfluoksetyna 4-16 dni.
SSRI-03: zakres wskazań i czas do pierwszej poprawy
Wspólny mianownik całej grupy to depresja. Pięć z sześciu substancji ma w ChPL także OCD. Zaburzenia lękowe obejmuje sertralina, escitalopram, citalopram i paroksetyna, przy czym zakres różni się między nimi: lęk uogólniony wymieniają ChPL escitalopramu i paroksetyny, PTSD ChPL sertraliny i paroksetyny. Fluoksetyna jako jedyna ma wskazanie w bulimii.
U dzieci i młodzieży zakres jest wąski. Fluoksetyna u osób w wieku 8-18 lat ma jedno zarejestrowane wskazanie: epizod dużej depresji o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego, gdy psychoterapia nie przyniosła odpowiedzi. Sertralina ma wskazanie w OCD od 6. roku życia.
SSRI nie działają doraźnie. ChPL escitalopramu podaje, że działanie przeciwdepresyjne pojawia się zazwyczaj po 2-4 tygodniach. Według ChPL paroksetyny poprawa zaczyna się po pierwszym tygodniu, a widoczna jest od drugiego. ChPL sertraliny dopuszcza początek działania w ciągu 7 dni, ale trwały efekt wymaga dłuższego leczenia. Po ustąpieniu objawów depresji ChPL escitalopramu zaleca kontynuację przez co najmniej 6 miesięcy.
Wybór konkretnej substancji, dawki i czasu leczenia to decyzja psychiatry na wizycie. Pierwszego doboru leku nie przeprowadza się przez formularz.
SSRI-04: działania niepożądane w liczbach z ChPL
ChPL escitalopramu podaje, że działania niepożądane występują najczęściej w pierwszym lub drugim tygodniu, a potem ich nasilenie i częstość zwykle maleją. ChPL citalopramu opisuje to samo w odniesieniu do pierwszych dwóch tygodni. Przy fluwoksaminie nudności zwykle zmniejszają się w ciągu dwóch pierwszych tygodni.
Dla sertraliny ChPL podaje odsetki z połączonej analizy badań z grupą placebo. W kolumnie bardzo często (co najmniej 1 na 10 osób) są między innymi:
- nudności: 24%;
- bóle głowy: 21%;
- bezsenność: 19%;
- biegunka: 18%;
- suchość w ustach: 14%;
- senność: 13%;
- zawroty głowy: 11%.
SSRI-05: sfera seksualna, masa ciała i inne pozycje do obserwacji
Osłabienie popędu płciowego, zaburzenia wytrysku i brak orgazmu powtarzają się w ChPL całej grupy. U mężczyzn leczonych sertraliną z powodu lęku społecznego niezdolność do ejakulacji wystąpiła u 14%, wobec 0% w grupie placebo. ChPL escitalopramu i fluwoksaminy opisują też przypadki zaburzeń seksualnych, które utrzymywały się po przerwaniu SSRI. Jeśli to Cię dotyczy, powiedz o tym lekarzowi. Nie jest to jednak powód, by przerwać lek samodzielnie.
Zmiana masy ciała nie jest jednakowa w grupie. Dane z ChPL:
- escitalopram: przyrost masy ciała i zwiększenie łaknienia w kolumnie często, spadek masy ciała w kolumnie niezbyt często;
- paroksetyna: przyrost masy ciała w kolumnie często;
- citalopram: spadek masy ciała w kolumnie często, przyrost w kolumnie niezbyt często;
- fluoksetyna: spadek masy ciała i zmniejszenie apetytu w kolumnie często;
- sertralina: spadek i przyrost masy ciała w kolumnie niezbyt często;
- fluwoksamina: zmiany masy ciała w obie strony z częstością nieznaną.
SSRI-06: ostrzeżenie z punktu 4.4 na pierwsze tygodnie
Ten zapis znajdziesz w ChPL każdego leku przeciwdepresyjnego. Na początku terapii i po każdej korekcie dawki lęk, niepokój oraz myśli samobójcze potrafią się chwilowo nasilić. ChPL sertraliny przywołuje metaanalizę, w której ryzyko zachowań samobójczych było wyższe u leczonych w wieku poniżej 25 lat. Poprawa bywa odroczona o kilka tygodni, więc ChPL zaleca ścisłą obserwację, w którą warto włączyć bliskich.
Gdy zauważysz u siebie narastające myśli samobójcze albo nagłą zmianę zachowania, kontaktuj się z lekarzem bez zwłoki. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia wybierz 112.
Drugi sygnał to akatyzja, czyli przykry wewnętrzny niepokój z niemożnością usiedzenia w miejscu. ChPL sertraliny podaje, że najczęściej pojawia się w pierwszych tygodniach terapii i że u takich pacjentów zwiększenie dawki może być szkodliwe.
SSRI-07: połączenia, które ChPL wyklucza
W całej grupie przeciwwskazane jest skojarzenie z nieodwracalnymi inhibitorami MAO, bo grozi zespołem serotoninowym (pobudzenie, drżenie, gorączka). ChPL określają też minimalne przerwy przy przechodzeniu z jednego leku na drugi. Ich długość w Twoim przypadku ustala lekarz.
Pozycje swoiste dla pojedynczych substancji:
- escitalopram i citalopram: rozpoznane wydłużenie QT, wrodzony zespół długiego QT, a także inne leki wydłużające QT przyjmowane w tym samym czasie; obie ChPL wykluczają też moklobemid, a linezolid escitalopram wyklucza bezwzględnie, citalopram chyba że możliwa jest ścisła obserwacja kliniczna i kontrola ciśnienia;
- sertralina: pimozyd;
- paroksetyna: tiorydazyna oraz pimozyd;
- fluoksetyna: metoprolol podawany w niewydolności serca;
- fluwoksamina: tyzanidyna, pimozyd, ramelteon.
SSRI-08: hydroksyzyna obok escitalopramu lub citalopramu
To połączenie wymaga osobnej linii w protokole. Charakterystyka hydroksyzyny przeciwwskazuje ją każdemu, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT. W dokumentach EMA citalopram i escitalopram są na tej liście wymienione wprost, a powodem jest ryzyko zaburzeń rytmu serca. Jeśli masz w domu oba leki od różnych lekarzy, pokaż oba opakowania lekarzowi przed kolejną dawką.
SSRI-09: zespół odstawienny, przebieg i skala
Po przerwaniu SSRI objawy są częste, zwłaszcza gdy lek znika z dnia na dzień. Wyniki badań klinicznych zapisane w ChPL, zestawione parami (grupa przerywająca kontra grupa porównawcza):
- sertralina: 23% kontra 12% u osób, które dalej brały lek;
- escitalopram: mniej więcej 25% kontra 15% na placebo;
- citalopram: 40% kontra 20% u kontynuujących;
- paroksetyna: 30% kontra 20% na placebo;
- fluoksetyna: blisko 60% w obu grupach, przy czym ciężki przebieg miało 17% kontra 12%.
SSRI-10: co czujesz po przerwaniu i jak długo to trwa
Typowy zestaw to zawroty głowy, mrowienie lub uczucie przebiegającego prądu, kłopoty ze snem z żywymi snami, rozdrażnienie albo lęk, mdłości, drżenie i ból głowy. Start przypada zwykle na pierwsze dni bez leku. Większość osób ma to za sobą w ciągu około dwóch tygodni, jednak u niektórych dolegliwości ciągną się 2-3 miesiące, a bywa że dłużej.
Na skalę objawów wpływa długość terapii, wysokość dawki i to, jak szybko się ją redukuje. Z tego powodu ChPL każą schodzić z dawki stopniowo, w perspektywie tygodni lub miesięcy. Harmonogram układa lekarz. Bardzo rzadko objawy zgłaszano nawet po jednej przypadkowo pominiętej tabletce.
Długi okres półtrwania fluoksetyny sprawia, że lek schodzi z organizmu wolniej niż pozostałe pozycje z listy. Nie traktuj tego jako zachęty do samodzielnych zmian. Każde odstawienie i każda zamiana jednego SSRI na inny przechodzi przez lekarza.
SSRI-11: recepta na kontynuację i kontrola w trakcie leczenia
SSRI są wydawane na receptę Rp. Nie są substancjami psychotropowymi w rozumieniu wykazu, więc nie obejmuje ich reguła 3 miesięcy od ostatniego badania przewidziana dla grup II-P, III-P i IV-P. Recepta na kontynuację bez badania opiera się na art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza: musi ją uzasadniać stan zdrowia opisany w dokumentacji.
W receptlab24 przez wniosek o e-receptę psychiatryczną możesz poprosić o kontynuację leczenia, które prowadzi już psychiatra. Wypełniasz formularz z wywiadem i dołączasz dokumentację. Wniosek ocenia lekarz, a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Lekarz może odmówić, na przykład gdy brakuje dokumentacji, gdy objawy się pogorszyły albo gdy potrzebna jest zmiana leku. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.
ChPL wymieniają hiponatremię, czyli niski poziom sodu, obserwowaną głównie u osób starszych, oraz skłonność do krwawień, na przykład wybroczyn i krwawień z przewodu pokarmowego. Jeśli lekarz zleci badania kontrolne, zakres opisuje strona o badaniach przy lekach przyjmowanych stale.
Substancje z tej grupy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Citabax 10 (citalopram), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin (fluoksetyna), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Fevarin (fluwoksamina), URPL
- ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)