AD-01: mapa grup i substancji
Leki przeciwdepresyjne dzieli się według mechanizmu. W klasyfikacji ATC SSRI mają własną podgrupę N06AB, a nowsze leki o innych mechanizmach trafiają do podgrupy N06AX. Wszystkie substancje z tabeli mają w URPL kategorię Rp.
Poza tabelą zostają starsze grupy: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) i inhibitory MAO. ChPL nowszych leków wspominają o nich głównie przy interakcjach, na przykład zakaz łączenia SSRI z nieodwracalnymi inhibitorami MAO.
- Szczegóły sześciu substancji z pierwszego wiersza: zestawienie leków SSRI.
- Karty pojedynczych leków: sertralina, escitalopram, fluoksetyna, duloksetyna, bupropion.
| Grupa | Przykłady substancji | Mechanizm według ChPL | Cecha praktyczna |
|---|---|---|---|
| SSRI, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny | Do SSRI należą sertralina, escitalopram, fluoksetyna, citalopram, paroksetyna i fluwoksamina | SSRI blokują wychwyt zwrotny serotoniny i mają bardzo słaby wpływ na inne przekaźniki | SSRI to najliczniejsza grupa; wskazania obejmują depresję, część zaburzeń lękowych i OCD |
| SNRI, inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny | Do SNRI należą wenlafaksyna i duloksetyna | SNRI hamują wychwyt zwrotny serotoniny i noradrenaliny, słabo także dopaminy | Duloksetyna ma dodatkowe wskazanie w bólu w obwodowej neuropatii cukrzycowej, a wenlafaksyna w lęku uogólnionym, fobii społecznej i lęku napadowym |
| Antagonista receptorów α2 (mirtazapina) | Mirtazapina | Mirtazapina blokuje presynaptyczne receptory α2 oraz receptory 5-HT2 i 5-HT3, co wzmacnia przekaźnictwo noradrenergiczne i serotoninergiczne | Mirtazapina najczęściej powoduje senność, uspokojenie, wzrost apetytu i masy ciała |
| Inhibitor wychwytu serotoniny i antagonista 5-HT2 (trazodon) | Trazodon | Trazodon hamuje wychwyt zwrotny serotoniny i blokuje receptory 5-HT2 | Trazodon ma wskazanie w zaburzeniach depresyjnych, także z lękiem; przeciwwskazane jest podanie osobie pod wpływem alkoholu lub leków nasennych |
| Inhibitor wychwytu noradrenaliny i dopaminy (bupropion) | Bupropion | Bupropion hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy, z minimalnym wpływem na serotoninę | Bupropion jest przeciwwskazany przy napadach drgawkowych, bulimii i jadłowstręcie |
| Lek multimodalny (wortioksetyna) | Wortioksetyna | Wortioksetyna hamuje transporter serotoniny i bezpośrednio moduluje kilka receptorów serotoninowych | Najczęstszym działaniem niepożądanym wortioksetyny są nudności |
AD-02: zakres wskazań z ChPL dla dziewięciu substancji
Każda z substancji ma w ChPL wskazanie w depresji. Różnice dotyczą zaburzeń lękowych i wskazań dodatkowych:
- sertralina: depresja i zapobieganie nawrotom, lęk napadowy, OCD, lęk społeczny, PTSD;
- escitalopram: depresja, lęk paniczny, fobia społeczna, lęk uogólniony, OCD;
- fluoksetyna: depresja, OCD, bulimia u dorosłych; u dzieci od 8. roku życia wyłącznie epizod dużej depresji;
- wenlafaksyna: depresja i zapobieganie nawrotom, lęk uogólniony, fobia społeczna, lęk napadowy;
- duloksetyna: depresja, lęk uogólniony, ból w obwodowej neuropatii cukrzycowej; wyłącznie dorośli;
- mirtazapina, bupropion i wortioksetyna: epizody dużej depresji u dorosłych;
- trazodon: zaburzenia depresyjne o różnej etiologii, w tym depresja z lękiem.
AD-03: co lek zmienia w mózgu i dlaczego trzeba poczekać
Neurony przekazują sobie sygnał za pomocą przekaźników: serotoniny, noradrenaliny i dopaminy. Po przekazaniu sygnału przekaźnik jest wciągany z powrotem do komórki. Większość antydepresantów spowalnia ten powrót albo blokuje receptory, które go hamują. Przekaźnika jest więcej w miejscu styku neuronów.
Ta zmiana zachodzi w ciągu godzin, a poprawa nastroju przychodzi po tygodniach. ChPL sertraliny opisuje zjawisko, które może to tłumaczyć: przy długotrwałym podawaniu zwierzętom zmniejsza się liczba i wrażliwość receptorów noradrenergicznych w mózgu, podobnie jak przy innych lekach przeciwdepresyjnych. Mózg dostosowuje się powoli.
Antydepresanty nie poprawiają nastroju na zawołanie i nie dają efektu podobnego do używek. ChPL sertraliny podaje, że w badaniach u zdrowych ochotników lek nie powodował sedacji i nie wpływał na sprawność psychomotoryczną. W badaniu porównawczym nie dawał też subiektywnych efektów wskazujących na możliwość nadużywania.
AD-04: oś czasu leczenia w tygodniach
Pomiary z ChPL dla poszczególnych substancji:
- tydzień 1: ChPL paroksetyny opisuje początek poprawy po pierwszym tygodniu, ChPL trazodonu efekt terapeutyczny po około tygodniu, ChPL sertraliny dopuszcza początek działania w ciągu 7 dni;
- tygodnie 1-2: efekt mirtazapiny zwykle zaczyna być widoczny;
- tygodnie 2-4: ChPL escitalopramu i duloksetyny podają ten przedział jako typowy czas uzyskania odpowiedzi; mirtazapina we właściwej dawce powinna dawać wtedy wyraźną reakcję;
- po ustąpieniu objawów: ChPL escitalopramu, bupropionu i wortioksetyny zalecają kontynuację przez co najmniej 6 miesięcy, aby utrwalić efekt.
AD-05: zapis z punktu 4.4 obowiązujący całą klasę
Ten sam akapit stoi w ChPL każdego leku przeciwdepresyjnego. Start terapii i każda korekta dawki to okres, w którym lęk, wewnętrzny niepokój i myśli samobójcze potrafią się chwilowo nasilić. Najsilniej dotyczy to młodych dorosłych: metaanaliza przywołana w ChPL pokazała, że u leczonych w wieku poniżej 25 lat zachowania samobójcze zdarzały się częściej niż przy placebo. Skoro poprawa jest odroczona, ChPL każe uważnie obserwować pacjenta aż do jej pojawienia się, a w tę obserwację warto włączyć domowników.
Gdy pojawią się myśli samobójcze, narastający niepokój, akatyzja (przymus ruchu, niemożność usiedzenia) albo nagła zmiana zachowania, nie czekaj na kolejną wizytę i kontaktuj się z lekarzem. W bezpośrednim zagrożeniu życia wybierz 112. ChPL wenlafaksyny dodaje, że podobne zgłoszenia dotyczyły też okresu zmniejszania dawki i odstawiania.
AD-06: działania niepożądane w rozbiciu na substancje
Najwięcej działań niepożądanych pojawia się na starcie. ChPL escitalopramu i citalopramu mówią o pierwszych dwóch tygodniach, ChPL duloksetyny o łagodnych lub umiarkowanych objawach, które w większości ustępują w miarę leczenia. Pozycje z kolumny bardzo często lub z podsumowania profilu bezpieczeństwa:
- sertralina: nudności (24%), bóle głowy (21%), bezsenność (19%), biegunka (18%), suchość w ustach (14%);
- wenlafaksyna: nudności, suchość w ustach, ból głowy i pocenie się, w tym poty nocne;
- duloksetyna: nudności, ból głowy, suchość w ustach, senność i zawroty głowy;
- mirtazapina: senność, uspokojenie, suchość w ustach, wzrost masy ciała i apetytu, zawroty głowy, zmęczenie (każde u ponad 5% leczonych);
- bupropion: bezsenność, ból głowy, suchość w ustach, nudności i wymioty; napady drgawkowe w badaniach u około 0,1%;
- wortioksetyna: nudności jako najczęstsze działanie niepożądane.
AD-07: sfera seksualna, waga i pocenie się
Zaburzenia seksualne, takie jak spadek libido, zaburzenia wytrysku i brak orgazmu, to typowy problem SSRI i SNRI. ChPL escitalopramu i fluwoksaminy odnotowują przypadki, w których utrzymywały się po zakończeniu leczenia. Nie przerywaj z tego powodu leku na własną rękę, tylko zgłoś problem lekarzowi.
Zmiana masy ciała zależy od substancji. Mirtazapina ma przyrost wagi i apetytu wśród najczęstszych działań niepożądanych. Przy escitalopramie i paroksetynie ChPL umieszczają przyrost masy ciała w kolumnie często. Przy fluoksetynie częsty jest raczej spadek masy ciała, a przy bupropionie ChPL podaje utratę apetytu jako częstą i zmniejszenie masy ciała jako niezbyt częste.
Nadmierne pocenie się ChPL wenlafaksyny i citalopramu wymieniają w kolumnie bardzo często, a ChPL escitalopramu w kolumnie często.
AD-08: kryteria, które bierze pod uwagę lekarz przy wyborze leku
Nie istnieje jeden antydepresant dobry dla wszystkich. Psychiatra dobiera lek do konkretnej osoby, a ChPL dostarczają kryteriów:
- rozpoznanie: nie każda substancja ma wskazanie w lęku uogólnionym, OCD czy PTSD;
- choroby współistniejące: napady drgawkowe wykluczają bupropion, choroba wątroby z zaburzeniem jej czynności wyklucza duloksetynę, a przy niekontrolowanym nadciśnieniu nie wolno jej włączać; wydłużony odstęp QT wyklucza escitalopram i citalopram;
- inne przyjmowane leki: inhibitory MAO, pimozyd, fluwoksamina z duloksetyną, leki wydłużające QT;
- profil działań niepożądanych: senność i przyrost masy ciała przy mirtazapinie, bezsenność przy bupropionie, zaburzenia seksualne przy SSRI;
- wiek, ciąża i wcześniejsze reakcje na leczenie.
AD-09: interakcje, które musisz zgłosić w wywiadzie
Część połączeń jest w ChPL przeciwwskazana, więc lekarz musi znać pełną listę Twoich leków. Najważniejsze punkty kontrolne:
- inhibitory MAO: ich jednoczesne stosowanie jest przeciwwskazane z SSRI, SNRI, mirtazapiną, bupropionem i wortioksetyną, a przy lekach serotoninowych grozi zespołem serotoninowym (pobudzenie, drżenie, wysoka temperatura);
- hydroksyzyna: jej charakterystyka przeciwwskazuje ją u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT, a dokumenty EMA wymieniają tu wprost citalopram i escitalopram;
- alkohol i leki nasenne: trazodonu nie podaje się osobie, która jest pod ich wpływem;
- nagłe odstawienie alkoholu albo benzodiazepin: ChPL bupropionu wymienia je wśród przeciwwskazań z powodu ryzyka drgawek, więcej o tej grupie w zestawieniu benzodiazepin;
- silne inhibitory CYP1A2 (fluwoksamina, cyprofloksacyna, enoksacyna): nie wolno ich łączyć z duloksetyną.
AD-10: odstawianie i zamiana leku
Lek przeciwdepresyjny wycofuje się etapami. Gdy SSRI lub SNRI znika z dnia na dzień, typowe są zawroty głowy, mrowienie albo uczucie przeskakującego prądu, zaburzenia snu z bezsennością lub żywymi snami, rozdrażnienie, mdłości, drżenie i ból głowy. W badaniach sertraliny takie objawy miało 23% osób przerywających terapię, a 12% osób, które ją kontynuowały. Zazwyczaj wygasają po około dwóch tygodniach, choć bywa, że ciągną się 2-3 miesiące i dłużej.
ChPL mirtazapiny i trazodonu także zalecają stopniowe kończenie leczenia. Przy trazodonie objawy odstawienia to nudności, ból głowy i złe samopoczucie. ChPL wortioksetyny dopuszcza stopniowe zmniejszanie dawki, zaznaczając, że brak danych do konkretnego schematu.
Tempo redukcji i ewentualna zamiana na inny lek to decyzja lekarza. Przy zmianie z SSRI na inhibitor MAO i odwrotnie ChPL wymagają przerw liczonych w dniach, a przy fluoksetynie w tygodniach: przed włączeniem nieodwracalnego inhibitora MAO potrzeba co najmniej 5 tygodni przerwy, bo lek utrzymuje się w organizmie 5-6 tygodni po ostatniej dawce.
AD-11: kontrola w trakcie leczenia
Leczenie przeciwdepresyjne trwa miesiącami, więc lekarz okresowo sprawdza jego bezpieczeństwo. ChPL SSRI wymieniają hiponatremię, czyli spadek stężenia sodu we krwi, a ChPL paroksetyny zaznacza, że obserwowano ją głównie u osób starszych. ChPL duloksetyny każe kontrolować ciśnienie tętnicze i przy jego wzroście rozważyć zmniejszenie dawki lub stopniowe odstawienie leku. Zakres badań przy lekach przyjmowanych stale opisuje strona o badaniach kontrolnych.
AD-12: recepta na kontynuację leczenia
Żaden z opisanych antydepresantów nie jest substancją psychotropową w rozumieniu wykazu, więc nie obejmują ich przepisy dla grup II-P, III-P i IV-P. Termin realizacji e-recepty nie może przekroczyć 365 dni, a odrębne, krótsze terminy dotyczą antybiotyków (7 dni) oraz środków odurzających i substancji psychotropowych (30 dni). Receptę na kontynuację bez badania lekarz może wystawić, gdy uzasadnia to stan zdrowia opisany w dokumentacji (art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza).
W receptlab24 wniosek o e-receptę psychiatryczną służy wyłącznie do przedłużenia leczenia, które ustalił już psychiatra. Wypełniasz formularz z wywiadem i dołączasz dokumentację, wniosek ocenia lekarz, a o szczegóły pyta na czacie. Pierwsze rozpoznanie, dobór leku, zmiana substancji i pogorszenie objawów to sprawy dla psychiatry na wizycie. Lekarz może odmówić, a opłata dotyczy oceny wniosku, więc przy odmowie nie podlega zwrotowi.
O rozpoznaniu i objawach przeczytasz w opisie depresji.
Substancje z tej grupy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin (fluoksetyna), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Efectin ER 75 (wenlafaksyna), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Dulsevia (duloksetyna), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Mirtor (mirtazapina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Trittico CR (trazodon), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Wellbutrin XR (bupropion), URPL
- Brintellix (wortioksetyna), informacja o produkcie, EMA
- ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)