receptlab24 Złóż wniosek

receptlab24 · Leki · Antydepresanty pod lupą: grupy, lista substancji, mechanizmy i czas działania

Antydepresanty pod lupą: grupy, lista substancji, mechanizmy i czas działania

Antydepresanty, czyli leki przeciwdepresyjne, stosuje się w depresji i w wielu zaburzeniach lękowych, a najczęściej przepisywane grupy to SSRI i SNRI. Nie działają doraźnie: efekt pojawia się zwykle po 2-4 tygodniach regularnego przyjmowania. Wszystkie wydaje się na receptę, a ich odstawienie lub zmianę prowadzi lekarz, nigdy nagle i samodzielnie.

Opracowanie
Redakcja receptlab24 · Nadzór merytoryczny: lek. Damian Wojno (OIL Olsztyn), PWZ 3211301
Publikacja
2026-10-24

AD-01: mapa grup i substancji

Leki przeciwdepresyjne dzieli się według mechanizmu. W klasyfikacji ATC SSRI mają własną podgrupę N06AB, a nowsze leki o innych mechanizmach trafiają do podgrupy N06AX. Wszystkie substancje z tabeli mają w URPL kategorię Rp.

Poza tabelą zostają starsze grupy: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) i inhibitory MAO. ChPL nowszych leków wspominają o nich głównie przy interakcjach, na przykład zakaz łączenia SSRI z nieodwracalnymi inhibitorami MAO.

GrupaPrzykłady substancjiMechanizm według ChPLCecha praktyczna
SSRI, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoninyDo SSRI należą sertralina, escitalopram, fluoksetyna, citalopram, paroksetyna i fluwoksaminaSSRI blokują wychwyt zwrotny serotoniny i mają bardzo słaby wpływ na inne przekaźnikiSSRI to najliczniejsza grupa; wskazania obejmują depresję, część zaburzeń lękowych i OCD
SNRI, inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenalinyDo SNRI należą wenlafaksyna i duloksetynaSNRI hamują wychwyt zwrotny serotoniny i noradrenaliny, słabo także dopaminyDuloksetyna ma dodatkowe wskazanie w bólu w obwodowej neuropatii cukrzycowej, a wenlafaksyna w lęku uogólnionym, fobii społecznej i lęku napadowym
Antagonista receptorów α2 (mirtazapina)MirtazapinaMirtazapina blokuje presynaptyczne receptory α2 oraz receptory 5-HT2 i 5-HT3, co wzmacnia przekaźnictwo noradrenergiczne i serotoninergiczneMirtazapina najczęściej powoduje senność, uspokojenie, wzrost apetytu i masy ciała
Inhibitor wychwytu serotoniny i antagonista 5-HT2 (trazodon)TrazodonTrazodon hamuje wychwyt zwrotny serotoniny i blokuje receptory 5-HT2Trazodon ma wskazanie w zaburzeniach depresyjnych, także z lękiem; przeciwwskazane jest podanie osobie pod wpływem alkoholu lub leków nasennych
Inhibitor wychwytu noradrenaliny i dopaminy (bupropion)BupropionBupropion hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny i dopaminy, z minimalnym wpływem na serotoninęBupropion jest przeciwwskazany przy napadach drgawkowych, bulimii i jadłowstręcie
Lek multimodalny (wortioksetyna)WortioksetynaWortioksetyna hamuje transporter serotoniny i bezpośrednio moduluje kilka receptorów serotoninowychNajczęstszym działaniem niepożądanym wortioksetyny są nudności

AD-02: zakres wskazań z ChPL dla dziewięciu substancji

Każda z substancji ma w ChPL wskazanie w depresji. Różnice dotyczą zaburzeń lękowych i wskazań dodatkowych:

  • sertralina: depresja i zapobieganie nawrotom, lęk napadowy, OCD, lęk społeczny, PTSD;
  • escitalopram: depresja, lęk paniczny, fobia społeczna, lęk uogólniony, OCD;
  • fluoksetyna: depresja, OCD, bulimia u dorosłych; u dzieci od 8. roku życia wyłącznie epizod dużej depresji;
  • wenlafaksyna: depresja i zapobieganie nawrotom, lęk uogólniony, fobia społeczna, lęk napadowy;
  • duloksetyna: depresja, lęk uogólniony, ból w obwodowej neuropatii cukrzycowej; wyłącznie dorośli;
  • mirtazapina, bupropion i wortioksetyna: epizody dużej depresji u dorosłych;
  • trazodon: zaburzenia depresyjne o różnej etiologii, w tym depresja z lękiem.

AD-03: co lek zmienia w mózgu i dlaczego trzeba poczekać

Neurony przekazują sobie sygnał za pomocą przekaźników: serotoniny, noradrenaliny i dopaminy. Po przekazaniu sygnału przekaźnik jest wciągany z powrotem do komórki. Większość antydepresantów spowalnia ten powrót albo blokuje receptory, które go hamują. Przekaźnika jest więcej w miejscu styku neuronów.

Ta zmiana zachodzi w ciągu godzin, a poprawa nastroju przychodzi po tygodniach. ChPL sertraliny opisuje zjawisko, które może to tłumaczyć: przy długotrwałym podawaniu zwierzętom zmniejsza się liczba i wrażliwość receptorów noradrenergicznych w mózgu, podobnie jak przy innych lekach przeciwdepresyjnych. Mózg dostosowuje się powoli.

Antydepresanty nie poprawiają nastroju na zawołanie i nie dają efektu podobnego do używek. ChPL sertraliny podaje, że w badaniach u zdrowych ochotników lek nie powodował sedacji i nie wpływał na sprawność psychomotoryczną. W badaniu porównawczym nie dawał też subiektywnych efektów wskazujących na możliwość nadużywania.

AD-04: oś czasu leczenia w tygodniach

Pomiary z ChPL dla poszczególnych substancji:

  • tydzień 1: ChPL paroksetyny opisuje początek poprawy po pierwszym tygodniu, ChPL trazodonu efekt terapeutyczny po około tygodniu, ChPL sertraliny dopuszcza początek działania w ciągu 7 dni;
  • tygodnie 1-2: efekt mirtazapiny zwykle zaczyna być widoczny;
  • tygodnie 2-4: ChPL escitalopramu i duloksetyny podają ten przedział jako typowy czas uzyskania odpowiedzi; mirtazapina we właściwej dawce powinna dawać wtedy wyraźną reakcję;
  • po ustąpieniu objawów: ChPL escitalopramu, bupropionu i wortioksetyny zalecają kontynuację przez co najmniej 6 miesięcy, aby utrwalić efekt.

AD-05: zapis z punktu 4.4 obowiązujący całą klasę

Ten sam akapit stoi w ChPL każdego leku przeciwdepresyjnego. Start terapii i każda korekta dawki to okres, w którym lęk, wewnętrzny niepokój i myśli samobójcze potrafią się chwilowo nasilić. Najsilniej dotyczy to młodych dorosłych: metaanaliza przywołana w ChPL pokazała, że u leczonych w wieku poniżej 25 lat zachowania samobójcze zdarzały się częściej niż przy placebo. Skoro poprawa jest odroczona, ChPL każe uważnie obserwować pacjenta aż do jej pojawienia się, a w tę obserwację warto włączyć domowników.

Gdy pojawią się myśli samobójcze, narastający niepokój, akatyzja (przymus ruchu, niemożność usiedzenia) albo nagła zmiana zachowania, nie czekaj na kolejną wizytę i kontaktuj się z lekarzem. W bezpośrednim zagrożeniu życia wybierz 112. ChPL wenlafaksyny dodaje, że podobne zgłoszenia dotyczyły też okresu zmniejszania dawki i odstawiania.

AD-06: działania niepożądane w rozbiciu na substancje

Najwięcej działań niepożądanych pojawia się na starcie. ChPL escitalopramu i citalopramu mówią o pierwszych dwóch tygodniach, ChPL duloksetyny o łagodnych lub umiarkowanych objawach, które w większości ustępują w miarę leczenia. Pozycje z kolumny bardzo często lub z podsumowania profilu bezpieczeństwa:

  • sertralina: nudności (24%), bóle głowy (21%), bezsenność (19%), biegunka (18%), suchość w ustach (14%);
  • wenlafaksyna: nudności, suchość w ustach, ból głowy i pocenie się, w tym poty nocne;
  • duloksetyna: nudności, ból głowy, suchość w ustach, senność i zawroty głowy;
  • mirtazapina: senność, uspokojenie, suchość w ustach, wzrost masy ciała i apetytu, zawroty głowy, zmęczenie (każde u ponad 5% leczonych);
  • bupropion: bezsenność, ból głowy, suchość w ustach, nudności i wymioty; napady drgawkowe w badaniach u około 0,1%;
  • wortioksetyna: nudności jako najczęstsze działanie niepożądane.

AD-07: sfera seksualna, waga i pocenie się

Zaburzenia seksualne, takie jak spadek libido, zaburzenia wytrysku i brak orgazmu, to typowy problem SSRI i SNRI. ChPL escitalopramu i fluwoksaminy odnotowują przypadki, w których utrzymywały się po zakończeniu leczenia. Nie przerywaj z tego powodu leku na własną rękę, tylko zgłoś problem lekarzowi.

Zmiana masy ciała zależy od substancji. Mirtazapina ma przyrost wagi i apetytu wśród najczęstszych działań niepożądanych. Przy escitalopramie i paroksetynie ChPL umieszczają przyrost masy ciała w kolumnie często. Przy fluoksetynie częsty jest raczej spadek masy ciała, a przy bupropionie ChPL podaje utratę apetytu jako częstą i zmniejszenie masy ciała jako niezbyt częste.

Nadmierne pocenie się ChPL wenlafaksyny i citalopramu wymieniają w kolumnie bardzo często, a ChPL escitalopramu w kolumnie często.

AD-08: kryteria, które bierze pod uwagę lekarz przy wyborze leku

Nie istnieje jeden antydepresant dobry dla wszystkich. Psychiatra dobiera lek do konkretnej osoby, a ChPL dostarczają kryteriów:

  • rozpoznanie: nie każda substancja ma wskazanie w lęku uogólnionym, OCD czy PTSD;
  • choroby współistniejące: napady drgawkowe wykluczają bupropion, choroba wątroby z zaburzeniem jej czynności wyklucza duloksetynę, a przy niekontrolowanym nadciśnieniu nie wolno jej włączać; wydłużony odstęp QT wyklucza escitalopram i citalopram;
  • inne przyjmowane leki: inhibitory MAO, pimozyd, fluwoksamina z duloksetyną, leki wydłużające QT;
  • profil działań niepożądanych: senność i przyrost masy ciała przy mirtazapinie, bezsenność przy bupropionie, zaburzenia seksualne przy SSRI;
  • wiek, ciąża i wcześniejsze reakcje na leczenie.

AD-09: interakcje, które musisz zgłosić w wywiadzie

Część połączeń jest w ChPL przeciwwskazana, więc lekarz musi znać pełną listę Twoich leków. Najważniejsze punkty kontrolne:

  • inhibitory MAO: ich jednoczesne stosowanie jest przeciwwskazane z SSRI, SNRI, mirtazapiną, bupropionem i wortioksetyną, a przy lekach serotoninowych grozi zespołem serotoninowym (pobudzenie, drżenie, wysoka temperatura);
  • hydroksyzyna: jej charakterystyka przeciwwskazuje ją u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT, a dokumenty EMA wymieniają tu wprost citalopram i escitalopram;
  • alkohol i leki nasenne: trazodonu nie podaje się osobie, która jest pod ich wpływem;
  • nagłe odstawienie alkoholu albo benzodiazepin: ChPL bupropionu wymienia je wśród przeciwwskazań z powodu ryzyka drgawek, więcej o tej grupie w zestawieniu benzodiazepin;
  • silne inhibitory CYP1A2 (fluwoksamina, cyprofloksacyna, enoksacyna): nie wolno ich łączyć z duloksetyną.

AD-10: odstawianie i zamiana leku

Lek przeciwdepresyjny wycofuje się etapami. Gdy SSRI lub SNRI znika z dnia na dzień, typowe są zawroty głowy, mrowienie albo uczucie przeskakującego prądu, zaburzenia snu z bezsennością lub żywymi snami, rozdrażnienie, mdłości, drżenie i ból głowy. W badaniach sertraliny takie objawy miało 23% osób przerywających terapię, a 12% osób, które ją kontynuowały. Zazwyczaj wygasają po około dwóch tygodniach, choć bywa, że ciągną się 2-3 miesiące i dłużej.

ChPL mirtazapiny i trazodonu także zalecają stopniowe kończenie leczenia. Przy trazodonie objawy odstawienia to nudności, ból głowy i złe samopoczucie. ChPL wortioksetyny dopuszcza stopniowe zmniejszanie dawki, zaznaczając, że brak danych do konkretnego schematu.

Tempo redukcji i ewentualna zamiana na inny lek to decyzja lekarza. Przy zmianie z SSRI na inhibitor MAO i odwrotnie ChPL wymagają przerw liczonych w dniach, a przy fluoksetynie w tygodniach: przed włączeniem nieodwracalnego inhibitora MAO potrzeba co najmniej 5 tygodni przerwy, bo lek utrzymuje się w organizmie 5-6 tygodni po ostatniej dawce.

AD-11: kontrola w trakcie leczenia

Leczenie przeciwdepresyjne trwa miesiącami, więc lekarz okresowo sprawdza jego bezpieczeństwo. ChPL SSRI wymieniają hiponatremię, czyli spadek stężenia sodu we krwi, a ChPL paroksetyny zaznacza, że obserwowano ją głównie u osób starszych. ChPL duloksetyny każe kontrolować ciśnienie tętnicze i przy jego wzroście rozważyć zmniejszenie dawki lub stopniowe odstawienie leku. Zakres badań przy lekach przyjmowanych stale opisuje strona o badaniach kontrolnych.

AD-12: recepta na kontynuację leczenia

Żaden z opisanych antydepresantów nie jest substancją psychotropową w rozumieniu wykazu, więc nie obejmują ich przepisy dla grup II-P, III-P i IV-P. Termin realizacji e-recepty nie może przekroczyć 365 dni, a odrębne, krótsze terminy dotyczą antybiotyków (7 dni) oraz środków odurzających i substancji psychotropowych (30 dni). Receptę na kontynuację bez badania lekarz może wystawić, gdy uzasadnia to stan zdrowia opisany w dokumentacji (art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza).

W receptlab24 wniosek o e-receptę psychiatryczną służy wyłącznie do przedłużenia leczenia, które ustalił już psychiatra. Wypełniasz formularz z wywiadem i dołączasz dokumentację, wniosek ocenia lekarz, a o szczegóły pyta na czacie. Pierwsze rozpoznanie, dobór leku, zmiana substancji i pogorszenie objawów to sprawy dla psychiatry na wizycie. Lekarz może odmówić, a opłata dotyczy oceny wniosku, więc przy odmowie nie podlega zwrotowi.

O rozpoznaniu i objawach przeczytasz w opisie depresji.

Substancje z tej grupy

Sertralina selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) Sertralina (SSRI): depresja, lęk napadowy, ZO-K, fobia społeczna, PTSD
Escitalopram selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) Escitalopram (SSRI): depresja, lęk paniczny i uogólniony, fobia społeczna, ZO-K
Fluoksetyna selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) SSRI: depresja, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, bulimia
Wenlafaksyna inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI) Wenlafaksyna (SNRI): depresja, lęk uogólniony, fobia społeczna, lęk napadowy
Duloksetyna inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI) Duloksetyna: SNRI na depresję, lęk uogólniony i ból w neuropatii cukrzycowej
Mirtazapina lek przeciwdepresyjny Mirtazapina: lek przeciwdepresyjny stosowany u dorosłych w epizodach dużej depresji
Trazodon lek przeciwdepresyjny Trazodon: lek przeciwdepresyjny, także w depresji z lękiem i zaburzeniami snu
Bupropion lek przeciwdepresyjny Bupropion: lek przeciwdepresyjny Rp stosowany w epizodach dużej depresji

Pytania i odpowiedzi

Który antydepresant działa najskuteczniej?

Nie ma jednego zwycięzcy dla wszystkich. Lek dobiera psychiatra na podstawie rozpoznania, chorób współistniejących, innych leków, wieku i wcześniejszych reakcji na leczenie. Ten sam preparat u jednej osoby działa dobrze, a u innej powoduje uciążliwe działania niepożądane. Najczęściej zaczyna się od SSRI lub SNRI, ale to decyzja lekarza, nie ranking.

Czy lek na depresję wywołuje głód leku jak używka?

Nie w sensie znanym z benzodiazepin. ChPL sertraliny podaje, że nie wykazano skłonności do nadużywania, a ChPL trazodonu, że brak dowodów na działanie uzależniające. Objawy po nagłym przerwaniu są jednak częste i bywają przykre. To efekt adaptacji organizmu, a nie głód leku, dlatego dawkę zmniejsza się stopniowo według planu lekarza.

Antydepresanty a psychotropy: czy to jedno i to samo?

Potocznie i medycznie to leki psychotropowe, bo działają na psychikę. W sensie prawnym żaden z opisanych antydepresantów nie jest substancją psychotropową z urzędowego wykazu. Dlatego mają zwykłą kategorię Rp i nie dotyczą ich szczególne wymogi stosowane przy benzodiazepinach z grupy IV-P, takie jak 30-dniowy termin realizacji recepty.

Ile tygodni mija, zanim lek na depresję zacznie pomagać?

Zwykle od 2 do 4 tygodni regularnego przyjmowania. Pierwsze sygnały poprawy mogą pojawić się po około tygodniu, na przykład przy paroksetynie czy trazodonie, a pełny efekt bywa później. Po ustąpieniu objawów ChPL m.in. escitalopramu zalecają kontynuować leczenie co najmniej 6 miesięcy. Brak efektu po kilku tygodniach omów z psychiatrą, nie zmieniaj dawki sam.

Jakie leki na depresję przepisuje psychiatra i czym są antydepresanty?

Antydepresanty to leki, które zmieniają przekaźnictwo serotoniny, noradrenaliny lub dopaminy w mózgu i łagodzą objawy depresji. Najczęściej przepisywane to SSRI (sertralina, escitalopram, fluoksetyna i inne) oraz SNRI (wenlafaksyna, duloksetyna). Psychiatra sięga też po mirtazapinę, trazodon, bupropion i wortioksetynę. Wszystkie wymagają recepty.

W jaki sposób antydepresant wpływa na mózg?

Przede wszystkim spowalnia powrót przekaźników do komórek nerwowych albo blokuje receptory, które hamują ich uwalnianie. Dzięki temu serotoniny lub noradrenaliny jest więcej w miejscu styku neuronów. Sama zmiana zachodzi szybko, ale poprawa nastroju wymaga tygodni, bo mózg dostosowuje się do niej stopniowo. W badaniach sertraliny u zdrowych ochotników nie zaobserwowano sedacji ani efektów sugerujących nadużywanie.

Strona pełni funkcję informacyjną i nie zastępuje decyzji lekarskiej. O rozpoznaniu i leczeniu decyduje lekarz znający Twój stan. Bezpośrednie zagrożenie życia wymaga wezwania pomocy pod numerem 112.